بررسی گرده‌شناسی سرده چوبک؛ تأیید استنباط‌های تاکسونومیکی و فیلوژنتیکی

به گزارش روابط عمومی مرکز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی ایران وابسته به جهاد دانشگاهی، ایران  یکی از کانون‌های مهم تنوع زیستی جهان است و به دلیل گستردگی جغرافیایی و تنوع کم‌نظیر اقلیمی و اکولوژیکی، بستری استثنایی برای شکل‌گیری یک فون و فلور غنی فراهم آورده است. بر اساس برآوردها، حدود ۸۰۰۰ تاکسون گیاهی در کشور شناسایی شده که به ۶۵ تیره گیاهی تعلق دارند و نزدیک به ۲۶۰۰ تاکسون آن‌ها به‌صورت انحصاری یا نیمه‌انحصاری در ایران پراکنش دارند.

در این میان، علم گرده‌شناسی یا پالینولوژی که به بررسی اسپورها و دانه‌های گرده می‌پردازد، نقشی کلیدی در مطالعات تاکسونومیکی، تکامل گیاهی، بوم‌شناسی، آلرژی و بازسازی تاریخ پوشش گیاهی ایفا می‌کند. تمامی گیاهان خشکی‌زی در بخشی از چرخه حیات خود، ساختارهای ریزی با پوشش مقاوم تولید می‌کنند که در گیاهان عالی به نام دانه گرده (pollen) شناخته می‌شوند.

سرده Acanthophyllum  (چوبک) از تیره میخک‌سانان (Caryophyllaceae)، یکی از گروه‌های شاخص فلور ایرانی–تورانی به شمار می‌رود. این گیاهان با برگ‌های سفت، نوک‌تیز و خاردار و فرم رویشی بالشتکی و نیمه‌چوبی شناخته می‌شوند. همه ۸۲ گونه شناخته‌شده این سرده به‌طور انحصاری در منطقه ایرانی–تورانی پراکنش دارند و شمال شرق ایران، جنوب ترکمنستان و غرب افغانستان به‌عنوان مراکز اصلی تنوع‌زایی و اندمیسم این جنس گیاهی معرفی شده‌اند. برخی گونه‌های چوبک به دلیل دارا بودن ترکیبات ساپونینی، از ارزش دارویی و اقتصادی قابل توجهی برخوردارند.

در همین راستا، دکتر علیرضا دولتیاری، عضو هیات علمی و مدیر بانک گیاهی مرکز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی ایران، از انجام یک پژوهش جامع گرده‌شناسی بر روی این سرده خبر داد و گفت: «در یک مطالعه جامع، میکرومورفولوژی دانه گرده ۷۶ جمعیت متعلق به ۲۶ گونه از ۵ بخش مختلف سرده چوبک در ایران با استفاده از میکروسکوپ نوری و الکترونی بررسی شد.«

به گفته وی، نتایج این پژوهش نه‌تنها استنباط‌های تاکسونومیکی و فیلوژنتیکی پیشین درباره این سرده را تأیید می‌کند، بلکه نشان می‌دهد تکامل صفات دانه گرده در جنس چوبک، همبستگی معناداری با تغییرات تعداد کروموزوم‌های هسته‌ای و سازگاری این گیاهان با زیستگاه‌های خشک دارد.

داده‌های این تحقیق که حاصل همکاری مشترک پژوهشی میان دانشگاه زابل و مرکز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی ایران در قالب یک نوشته علمی در مجله بین‌المللی Review of Palaeobotany and Palynology  منتشر شد.

https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0034666726000229?via%3Dihub